Meer fastfoodzaken, meer overgewicht, meer kanker
Bijna een verdubbeling in twintig jaar
Begin 2026 telde Nederland ruim 19 duizend fastfoodzaken, tegen ruim 10 duizend in 2007. Dat blijkt uit cijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) op 5 augustus 2026 publiceerde. Het aantal restaurants groeide in dezelfde periode van ruim 11 duizend naar ruim 19 duizend. Sinds 2019 zijn er in Nederland meer fastfoodzaken dan restaurants; daarvoor was dat andersom. Onder fastfoodzaken verstaat het CBS onder meer cafetaria's, broodjeszaken, ijssalons en eetkramen.
De groei is niet gelijk verdeeld over het land. De vier grote steden zijn samen goed voor bijna twintig procent van alle fastfoodzaken. In kustgemeenten en op de Waddeneilanden liggen de aantallen per duizend inwoners het hoogst.
Deze cijfers zeggen iets over de voedselomgeving: het geheel aan aanbod, prijs, zichtbaarheid en reclame dat mede bepaalt wat mensen dagelijks eten. Hoe ruimer het aanbod van ongezond voedsel in de directe omgeving, hoe kleiner de kans dat de gezonde keuze ook de makkelijke keuze is.
Overgewicht groeit al veertig jaar
Overgewicht is in Nederland geen recent verschijnsel, maar een trend van decennia. In 1981 had ongeveer een derde van de volwassenen overgewicht. In 2025 is dat 51 procent. Obesitas verdrievoudigde in diezelfde periode, van 5 procent begin jaren tachtig naar 16 procent nu. Dat blijkt uit de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor van CBS en RIVM. Tussen gemeenten lopen de percentages sterk uiteen, van 36 tot 69 procent.
In internationaal perspectief doet Nederland het overigens relatief goed. Binnen de EU hebben alleen Italië, Frankrijk, Luxemburg en Cyprus minder volwassenen met overgewicht, en onder 15-jarigen heeft Nederland zelfs het laagste percentage van de hele Unie (zie VZinfo). Waarom dat zo is, is niet eenduidig verklaard; vaak wordt gewezen op de Nederlandse fietscultuur en de dagelijkse actieve verplaatsing die daarbij hoort. Een geruststelling is het niet: ook vanaf een relatief gunstige uitgangspositie loopt de curve de verkeerde kant op.
Vooral de jongste groep verdient aandacht, want dat is de groep die de langste blootstelling voor de boeg heeft. Van de 20- tot 29-jarigen had in 1990 17 procent overgewicht; in 2020 was dat 32 procent. Het RIVM verwacht dat het aandeel Nederlanders met overgewicht stijgt van 50 procent in 2022 naar 64 procent in 2050, met de sterkste toename onder 18- tot 44-jarigen: van 40 naar 60 procent. Mogelijke effecten van nieuwe interventies, zoals vergoeding van obesitasmedicatie, zijn in die raming niet meegerekend. Overgewicht en obesitas vergroten de kans op diabetes type 2, hart- en vaatziekten en aandoeningen aan gewrichten en luchtwegen. En op kanker.
De link met kanker
Het International Agency for Research on Cancer (IARC) van de Wereldgezondheidsorganisatie concludeerde in 2016 dat er voldoende bewijs is dat overgewicht het risico verhoogt op dertien soorten kanker. Borstkanker na de overgang staat bovenaan, gevolgd door darmkanker, baarmoederkanker, nierkanker en slokdarmkanker.
Op basis van incidentiecijfers uit de Nederlandse Kankerregistratie schat IARC dat in Nederland ongeveer 4.400 kankerdiagnoses per jaar toe te schrijven zijn aan overgewicht en obesitas (peiljaar 2022). Dat is ruwweg één op de twintig nieuwe kankerdiagnoses. Diagnoses die in principe voorkómen hadden kunnen worden.
Figuur 1. Kankerdiagnoses in Nederland toe te schrijven aan overgewicht, naar kankersoort, 2022. Bewerking DICA-IKNL op basis van IARC/WHO, Cancer Causes attributable to Obesity (data versie 2.0).
Zorgwekkender dan het huidige aantal is de richting. Internationale projectiestudies gaan uit van een toename van het aantal aan overgewicht gerelateerde kankergevallen met twintig tot zestig procent richting 2040 tot 2050. De onderkant van die bandbreedte hoort bij het meest behoudende scenario, de bovenkant bij ongewijzigd doorzettende trends. Waar het uiteindelijk uitkomt, hangt sterk af van de vraag hoe effectief interventies op bevolkingsniveau blijken.
De Nederlandse Kankerregistratie vormt de basis voor dit soort internationale schattingen. Juist omdat deze registratie landelijk dekkend is, kan de last van beïnvloedbare risicofactoren in Nederland betrouwbaar in beeld worden gebracht.
Wat het kabinet van plan is
Gemeenten geven al jaren aan dat zij te weinig juridische mogelijkheden hebben om het aantal ongezonde voedselaanbieders in hun gemeente te sturen. Gezondheid is op dit moment geen zelfstandige weigeringsgrond in het omgevingsplan; zie ook de analyse van de VNG.
In april 2025 stuurde het kabinet het rapport Het reguleren van de voedselomgeving op grond van gezondheid naar de Tweede Kamer. De conclusie: een nieuwe, brede wettelijke basis is nodig om de voedselomgeving juridisch houdbaar en effectief te kunnen reguleren.
Op basis daarvan wordt gewerkt aan een wetsvoorstel dat gemeenten meer ruimte moet geven om het aanbod van ongezond voedsel te beperken, in het bijzonder op plekken waar veel kinderen en jongeren komen. In de media wordt dit voorstel ook wel de 'snackwet' genoemd. Het wordt dit jaar bij de Tweede Kamer verwacht. Het dossier valt onder het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, waar minister Sophie Hermans sinds begin 2026 verantwoordelijk is.
Preventiebeleid hard nodig
Ongeveer vier op de tien kankerdiagnoses hangen samen met leefstijl- en omgevingsfactoren en zijn daarmee in principe te voorkomen. Preventie levert dus niet alleen gezondheidswinst op, maar is ook een van de weinige knoppen waaraan gedraaid kan worden om de groei van de kankerzorg op termijn te dempen.
Preventiebeleid dat leunt op individuele keuzes bereikt echter maar een deel van de bevolking, en het minst de groepen met het hoogste risico. Maatregelen die de omgeving veranderen, zoals aanbod, prijs en zichtbaarheid, werken breder. Ze verkleinen sociaaleconomische gezondheidsverschillen in plaats van ze te vergroten.
DICA-IKNL steunt het wetsvoorstel daarom en vindt dat het er snel moet komen. Wij stellen data uit de Nederlandse Kankerregistratie beschikbaar om het te onderbouwen en om over tien jaar te kunnen vaststellen wat het heeft opgeleverd.
We weten inmiddels vrij precies welk deel van de kankerlast samenhangt met overgewicht: zo'n 4.400 diagnoses per jaar. Wat mij meer zorgen baart, is waar het heen gaat. Overgewicht begint op steeds jongere leeftijd, en internationale projecties wijzen op een toename van de aan overgewicht gerelateerde kankerdiagnoses met twintig tot zestig procent richting het midden van deze eeuw. We kunnen NU bepalen welk van die scenario's werkelijkheid wordt. Ernst Kuipers, voorzitter raad van bestuur DICA-IKNL
Bronnen
- CBS: Aantal fastfoodzaken in 20 jaar bijna verdubbeld (5 augustus 2026)
- CBS: Obesitas afgelopen 40 jaar verdrievoudigd
- Staat van Volksgezondheid en Zorg: Overgewicht en obesitas bij volwassenen
- VZinfo: Overgewicht in internationaal perspectief
- RIVM: Overgewicht zal blijven toenemen tot 2050, vooral onder jongvolwassenen
- IARC Handbooks of Cancer Prevention, Volume 16: Body Fatness (2016)
- IARC/WHO: Cancer Causes attributable to Obesity (Global Cancer Observatory)
- RIVM: Doorrekening Nationaal Preventieakkoord, deelakkoord overgewicht
- Rijksoverheid: Het reguleren van de voedselomgeving op grond van gezondheid (april 2025)
- VNG: Gemeenten en fastfood, de strijd tegen de vette hap
